Zachowek – wszystko co musisz o nim wiedzieć.

1. Czym jest zachowek?
Zachowek to roszczenie o zapłatę, które powstaje i jest należne w sytuacji bycia pominiętym przy spadku (spadkobraniu). Pominięcie może polegać albo na powołaniu do całości lub części spadku innych osób, albo na wyzbyciu się za życia w drodze darowizny częściowo lub w całości zgromadzonego majątku, który przynależałby do spadku. Spadkobiercy mogą wówczas żądać zapłaty 1/2 (w niektórych sytuacjach nawet 2/3) wartości przypadającego im udziału spadkowego. Przepisy o zachowku znajdziemy w przepisach art. 991 i następnych Kodeksu cywilnego.

Jeżeli spadkodawca (zmarły) mocą testamentu lub uczynionymi darowiznami za życia, rozdysponował całym swoim majątkiem na rzecz jednego lub kilkorga swoich dzieci – pomijając pozostałe, to pominiętym w ten sposób dzieciom przysługuje roszczenie o zapłatę 1/2 lub 2/3 części tego, co przypadałoby im w spadku. Wartość spadku mnożymy przez przypadający udział spadkowy, a następnie mnożymy przez [1/2 lub 2/3], co daje wartość roszczenia o zapłatę zachowku. Wezwanie do zapłaty kierowane jest do spadkobierców lub innych beneficjentów majątku spadkodawcy.

PRZYKŁAD: Józef miał dwóch synów: Jakuba i Jana. Józef od dawna był po rozwodzie i nie zawarł nowego związku małżeńskiego. 10 lat temu Józef postanowił obdarować swojego syna Jakuba kwotą 500.000 zł, które to pieniądze stanowiły dla Józefa cały jego zgromadzony dotychczas majątek. Jednocześnie, Józef zamieszkał u swojego syna Jakuba. Józef zmarł miesiąc temu i nie pozostawił po sobie żadnego majątku. Czy drugiemu z synów – Janowi, należy się zapłata zachowku od Jakuba? Odpowiedź brzmi: co do zasady TAK. Darowizna 500.000 zł podlega doliczeniu do spadku. Przy braku darowizny, każdy z synów odziedziczyłby po ojcu po 250.000 zł. Janowi należy się zatem połowa udziału spadkowego, a zatem ma roszczenie wobec Jakuba o zapłatę 125.000 zł.

2. Komu należy się zachowek?
Krąg osób uprawnionych do zachowku to: 
– małżonek zmarłego,
– zstępni zmarłego (dzieci, wnuki, prawnuki), 
– rodzice zmarłego.
z zastrzeżeniem, iż osoby te byłyby powołane do spadku.

Zachowek nie należy się rodzicom osoby zmarłej, jeśli osoba zmarła pozostawiła po sobie dzieci i miała małżonka, którzy są powołani do spadku. W takiej sytuacji bowiem, rodzice nie należą do kręgu spadkobierców. 

Zachowek nie przysługuje:

• spadkobiercom ustawowym, którzy odrzucili spadek,
• osobom uznanym za niegodnych dziedziczenia,
• osobom wydziedziczonym,
• osobom związanym umową zrzeczenia się dziedziczenia.

3. Jaki jest cel zachowku?
Celem zachowku jet ochrona interesu majątkowego tych spadkobierców, którzy pominięci zostali przez spadkodawcę (zmarłego) przy dziedziczeniu.

4. Czy zachowek jest sprawiedliwy?
Instytucja zachowku od zawsze budzi zainteresowanie, a często i kontrowersje. Warto pamiętać bowiem, że zachowek dotyka najbardziej emocjonalnych i wrażliwych aspektów życia, tj. relacji rodzinnych oraz zagadnień majątkowych. Ocena słuszności zachowku ściśle uzależniona będzie od stanu faktycznego, do którego się odnosi. W jednej sytuacji uznany zostanie za sprawiedliwe narzędzie, a w innej, ocena ta będzie absolutnie przeciwna.

5. Czy zachowek należy się zawsze, niezależnie od okoliczności?
Choć przepisy o zachowku są jednoznaczne i restrykcyjne, przepisy prawa cywilnego nie pozbawiają osoby zobowiązanej do zapłaty zachowku skutecznych środków obrony przed roszczeniem. Można sobie przecież łatwo wyobrazić sytuację, w której osoba zobowiązana do zapłaty zachowku znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej w porównaniu do osoby, która oczekuje zapłaty. Spotyka się i takie historie, w których zapłata zachowku rażąco godziłaby w zasady współżycia społecznego (np. zapłaty żądałaby osoba, która nie interesowała się losem spadkodawcy za jego życia, a cały obowiązek opieki spoczął na zobowiązanym do zachowku).

6. Czy warto samodzielnie prowadzić sprawę o zachowek?
Nie wszystkie problemy prawne wymagają profesjonalnej pomocy i wsparcia adwokata. Jednakże sprawy spadkowe, w tym postępowania o zapłatę zachowku, należą do kategorii tych skomplikowanych. Niezależnie od tego, czy domagasz się zapłaty zachowku, czy zostałeś pozwany o jego zapłatę, pomoc adwokata może okazać się niezbędna do tego, aby:

– prawidłowo określić materialnoprawną podstawę roszczenia – innymi słowy, czy jest ono trafne (zasadne),
– właściwie ustalić udział spadkowy,
– uwzględnić wszystkie podjęte przez spadkodawcę czynności prawne o charakterze majątkowym, oraz koszty powstałe po śmierci, wpływające na wartość spadku, a więc i na wyliczenie kwoty zachowku,
– drobiazgowo prześledzić okoliczności faktyczne z relacji łączących spadkodawcę, obowiązanego do zachowku i uprawnionego do zachowku, które mogą doprowadzić do zmniejszenia zasądzonego roszczenia, a nawet do jego oddalenia w całości.

7. Kogo i kiedy dotyczy zachowek?
Jeżeli problematyka zachowku dotyczy właśnie Ciebie, skontaktuj się z naszą Kancelarią Adwokacką w Lubinie. Jako adwokat w Lubinie zajmujący się prawem cywilnym i prawem spadkowym, prowadzę sprawy zarówno po stronie osób starających się wyegzekwować zapłatę zachowku, jak też osób, które o tę zapłatę zostały zawezwane lub pozwane.

Co ważne, przed podjęciem określonych decyzji majątkowych w rodzinie, warto rozważyć, jakie mogą mieć one konsekwencje w przyszłości i czy te konsekwencje są zgodne z przyświecającymi pierwotnie zamierzeniami. Obdarowanie dzieci na tzw. dobry start, lub darowanie majątku w zamian za opiekę, przy nierozważnie skonstruowanej czynności prawnej, mogą doprowadzić bowiem do pokrzywdzenia osób obdarowanych – wbrew intencji darczyńcy. O zachowku należy myśleć zatem szerzej, nie tylko jako o instytucji prawa spadkowego, lecz o instytucji, którą należy mieć na względzie przy każdej, istotniejszej czynności prawnej majątkowej.